انقلاب ایران، یکبار دیگر 1

33 سال پس از انقلاب سال 57 ایران، بازخوانی علل و عوامل آن موضوعی است که همچنان مورد غفلت قرار گرفته است. قصد دارم نظر خود را در این رابطه در چند بخش بنویسم. طبیعتا آنچه می‌نویسم از ناحیه یک انسان علاقمند است و نه یک کارشناس صد در صد آگاه.
توجه: در شکل‌گیری انقلاب ایران متغیرهای فراوانی وجود داشتند و هرکدام به اندازه اهمیت و توان خود بر آن تاثیر گذاشتند؛ نوشته زیر به معنای نادیده گرفتن بقیه عوامل نیست و تنها تبیین یکی از عوامل است.
×××
وقتی شهریور 1320 نیروهای خارجی شاه و همه کاره ایران را بردند، محمدعلی فروغی چاره‌ای نداشت جز به صندلی نشاندن، ولیعهدی که شاید حداقلی از توافق بر سلطنت او بود. شاه جوان که در آن زمان یکی دو ماهی مانده بود تا 22 سالش تمام شود، تا سال‌های سال هرچه کرد زیر سایه پدر قدرتمند خود باقی ماند. محمدرضا هرچه می‌کرد گرچه با به به و چه چه کاسه‌لیسان و چاپلوسان دربار همراه بود؛ اما عبارت “شاه فقید” از دهان درباریان نمی‌افتاد. هیچ‌کس باور نمی‌کرد او هم می‌تواند کشور را اداره کند. شاه جوان جنازه پدر را 9 سال بعد به ایران آورد و برایش آرامگاهی زیبا ساخت تا شاید همگان باور کنند که رضا شاه مرده است؛ اما باز سایه “شاه فقید” بر سر شهریار سنگینی می‌کرد. از سوی دیگر رجال و سیاستمداران بزرگ و شناخته شده بیشتر از دوران قاجار و پهلوی اول مانده بودند و طبیعی بود کسی یک جوان فرنگ رفته را داخل بازی سیاسی به حساب نیاورد. محمدرضا، شاه بود؛ اما نه آنگونه که خود می‌خواست باشد. او شاه بود؛ اما نفر اول و آخر کشور نبود.
12 سال بعد، کودتایی علیه یک دولت مردمی و نخست‌وزیری توانمند، همه چیز را تغییر داد. همه رضا نشان داد می‌تواند با مخالفانش به شدت برخورد کند. به فاصله کوتاهی از این قدرت‌نمایی، چهره سیاسی کشور تغییر کرد. رجال عصر پهلوی اول، یا در جریان کودتا دستگیر و خانه‌نشین و زندانی شده بودند؛ یا به علت کهولت سن توانایی نقش‌آفرینی نداشتند و یا به مرگ طبیعی از دنیا رفته بودند. عرصه برای مهره‌چینی محمدرضا آماده بود و او توانست سرانجام از میانه دهه 30 و اوایل دهه 40، آنگونه که می‌خواهد سلطنت کند. هم سلطنت و هم حکومت. او نفر اول و آخر کشور در همه امور بود.
به موازات این اتفاق که در حاکمیت رخ داد، در میان نیروهای مخالف حکومت نیز در این سال‌ها تغییراتی مهم قابل مشاهده است. تغییراتی که سرانجام به انقلاب بهمن 57 منجر شد. هرچند این تغییرات در طول زمان رخ دادند و ناظران سیاسی به سختی می‌توانستند در همان سال‌ها نتایج آن‌ها را پیش‌بینی کنند.
پس از کودتا، فعالیت جبهه ملی ایران هیچ‌گاه مانند گذشته نشد. اما از دل جبهه ملی حزبی بیرون آمد که تاثیر شگرفی بر فضای سیاسی ایران گذاشت. نهضت آزادی ایران، در سال 40 تاسیس شد. دو سال بعد، هیات‌های موتلفه اسلامی اعلام موجودیت کردند. حدود سه سال بعد سازمان مجاهدین خلق ایران از دل نهضت آزادی ایران بیرون آمد و گرچه موجودیت آن تا سال 50 مخفی نگه داشته شد؛ اما در تمام این سال‌ها به کادرسازی مشغول بود. در همان سال‌های دهه 40، دو گروه با مشی مسلحانه فعالیت خود را آغاز کردند که در سال 50 با یکدیگر ادغام شدند و سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران را تاسیس کردند.
در حقیقت هشت سال پس از کودتای 28 مرداد 1332، فعالیت سیاسی در قالبی جدید از سر گرفته شد. فعالیتی که به وضوح با عملیات مسلحانه و براندازی همراه بود. جدا از این موضوع توجه به فعالان سیاسی، شعارها و خواسته‌های آنان نیز مهم است. در دهه 40 نیروهایی وارد کارزار سیاسی شدند که گرچه در احزاب و گروه‌های قدیمی عضویت داشتند؛ اما به واسطه سن و سالشان، جزو کادرهای رده بالا نبودند. از یک نگاه دیگر می‌توان گفت به موازات نو شدن رجال حکومتی، فعالان سیاسی و اپوزیسون نیز نو شد. در همین حال فعالان جدید شعارهایی برای خود برگزیدند که با شعارهای نسل قبل‌تر متفاوت بود. شاید این شعارها در نهایت با اسلاف خود همسو بودند؛ اما ظاهری متفاوت به خود گرفتند.
به نظر می‌رسد این تغییرات عامل مهمی در پیروزی انقلاب 57 بودند. در حقیقت اگر آیت الله خمینی راه آیت الله العظمی بروجردی یا آیت الله کاشانی و آیت الله مدرس را در پیش می‌گرفت یا اگر چریک‌های فدایی همان راهی را می‌رفتند که حزب توده رفته بود یا نهضت آزادی و سازمان مجاهدین به راه جبهه ملی وفادار مانده بودند، بهمن 57 می‌آمد و می‌رفت و انقلابی رخ نمی‌داد.

نتیجه‌گیری:
به نظر می‌رسد تغییرات ایجاد شده در هیات حاکمه امری اختیاری از سوی محمدرضا پهلوی بوده باشند؛ اما به درستی مشخص نیست اپوزیسیون نیز به اختیار تغییر چهره داد یا از سر ناچاری. در هر حال این تغییرات شیب تحولات در ایران را تندتر از حالت عادی کرد.

You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.